Przewodnik
po kościele poklasztornym

Kościół poklasztorny jest najpiękniejszym i najważniejszym obiektem zabytkowym w Kartuzach. Został zbudowany z kamienia polnego i gotyckiej cegły. Budowę rozpoczęto w 1383 roku. Prace trwały 20 lat, do roku 1403. Mury świątyni mają zróżnicowaną grubość: ściana północna ma grubość 1,7 metra, a południowa - 1,45 metra. Do świątyni prowadzą trzy wejścia.

Najbardziej charakterystycznym elementem kościoła jest wieńczący gotycką bryłę budynku, unikalny w swoim kształcie dach - celowo przypominający wieko trumny. Dach świątyni był jednak pierwotnie pokryty drewnem (w gotyckim stylu siodełkowatym), które w 1513 roku zamieniono na ołów, nie zmieniając dwupłatowej konstrukcji dachu . Dzisiejszy barokowy dach pochodzi z lat 1731-1733. Pokryty jest blachą miedzianą. Wykonawcami tego wyjątkowego dzieła konstrukcyjnego byli: pochodzący z Elbląga mistrz Piotr Lethan (prace ciesielskie) oraz Franciszek Meierhold z Chorwacji, który pokrył dach miedzią.

Północną część kościoła tworzy wieża o wysokości (od posadzki) 24,95 metra zwieńczona miedzianym hełmem. Zawieszono na niej trzy dzwony:

* św. Brunona z 1448 roku * Matki Boskiej * Św. Franciszka Ksawerego

Na wieży znajduje się XVI wieczny zegar. Z południowej części dachu (nad prezbiterium) wyrasta wieżyczka, na której znajduje się sygnaturka z 1631 roku, z napisem Gloria Deo in exelcis (Chwała Bogu na wysokości).

Przy ścianie południowej, w sąsiedztwie prezbiterium usytuowano Zakrystię. Prowadzi do niej osobne wejście (wykute w 1895 roku). Wysoko nad wejściem do zakrystii umieszczono zegar słoneczny z czaszką i sentencją Memento mori (Pamiętaj, że umrzesz) – służącej zakonnikom za codzienne pozdrowienie. Złowieszczy zegar, popularny wśród turystów pochodzi jednak zaledwie z 1953 roku. O wiele starszy, świetnie zachowany zegar słoneczny można dojrzeć obracając się o 180 stopni - jest usytuowany na ścianie eremu.

Sufit zakrystii tworzą dwa sklepienia gwiaździste, oparte na konsolach. Ołtarz znajdujący się w zakrystii pochodzi z 1739 roku i został wykonany ze stiuku przez Ignacego Müllera z Pragi. Po obu stronach dużego tabernakulum stoją figury aniołów, nad którymi króluje figura Matki Boskiej. Ołtarz przemyślnie otacza gotyckie okno tworząc z nim jedną estetyczną całość. Z tego samego co ołtarz okresu pochodzą ozdoby sklepienia oraz dwie płaskorzeźby zdobiące umywalnie zakonników - lawetarze. Jedna z nich przedstawia chrzest Jezusa, druga - Samarytankę przy studni Jakuba. Dwa lawetarze stanowią unikalny zabytek sztuki użytkowej, podobnie jak piękne, rokokowe, żelazne wieszaki na ręczniki. W ścianach zakrystii wmurowano dwie okazałe szafy. Jedna z nich posiadała pierwotnie 16 przegródek, po jednej dla każdego z zakonników. Każda przegródka była wyposażona w drzwiczki (oznaczone literami od A do Q) zamykane na klucz. Na ścianach zakrystii wisi 7 obrazów przedstawiających: Ukrzyżowanie Pana Jezusa, Plan sytuacyjny klasztoru, św. Piotra, św. Pawła, Jana Thiergarta - jednego z fundatorów kościoła, św. Augustyna, śś. Brunona i Hugona

W drzwiach prowadzących do nawy głównej kościoła znajduje się oryginalny XVII wieczny zamek z klamką i okuciami. Ten misterny zestaw dźwigni i zasuw funkcjonuje bez zarzutu po dziś dzień.

Kościół posiada dziś wyposażenie w lwiej większości barokowe. Bryła kościoła poza dachem nie uległa przebudowie i zachowała swój surowy gotycki styl. Jedynymi zdobieniami murów wewnętrznych były zachowane do dziś wsporniki sklepień. Na podkreślenie zasługuje fakt, że zabytek nie uległ zniszczeniu podczas ostatnich wojen, możemy go więc podziwiać w oryginalnej formie.   Nawa główna (o wymiarach 44,65m długości x 9,20 m szerokości x 11,3 metra wysokości) pokryta jest gwiaździstym sklepieniem. Jego łuki opierają się na 18 konsolach przybranych w fantastyczne rzeźby zwierząt, bestii i rozet.

Od 1639 roku funkcję ołtarza głównego pełni majestatyczny, renesansowy ołtarz Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Wykonany z drewna, bogato rzeźbiony i złocony obiekt sięga sklepienia. Składa się z ołtarza właściwego i ściany ołtarzowej. Na predelli, wśród ośmiu złoconych kolumienek znajduje się tabernakulum. Po jego bokach stoją figury czterech ewangelistów - od prawej - śś. Jan, Marek, Łukasz i Mateusz.

Wznosząca się nad tabernakulum ściana ołtarzowa jest podzielona na trzy części. W pierwszej, między dwiema spiralnymi kolumnami znajdują się dwa ruchome obrazy: Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny oraz Ukrzyżowanie. Po bokach obrazu stoją figury św. Jana Chrzciciela z barankiem i św. Marii Magdaleny.

Pierwszą kondygnację ołtarza wieńczy półkolisty gzyms, nad którym umieszczono obraz Trójca Święta, otoczony kręconymi kolumnami. Po obu stronach, pod baldachimami stoją figury świętych zakonu kartuzów: św. Brunona w habicie zakonnym i z krzyżem w ręku oraz św. Hugona, biskupa, z łabędziem w ręku. U stóp św. Brunona stoi infuła symbolizując jego odmowę przyjęcia godności biskupiej. Ołtarz wieńczy figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem, nad którą króluje Duch Święty.

W prezbiterium, po prawej stronie widzimy ukryty w ścianie, pięknie rzeźbiony tron przeora, pochodzący z 1677 roku. Środkową, zapleckową ścianę tronu zdobi płaskorzeźba Chrystusa - Kapłana błogosławiącego kielich z Hostią. Na dwóch dekoracyjnych skrzydłach przedstawiono śś. Hieronima i Brunona. Wszystko umieszczono w arkadowej wnęce siedliska, ponad który wysuwa się popiersie Boga Ojca w otoczeniu aniołów.

Obok tronu przeora znajduje się bogato rzeźbiona, drewniana chrzcielnica z cynowym naczyniem. Jej górne rzeźby przedstawiają modlących się, a dolne - śpiących zakonników.

Na przeciwko tronu przeora, w lewej części prezbiterium usytuowano ambonę. Pierwotnie znajdowała się na ścianie południowej, przy wejściu do Złotej Kaplicy. Obok ambony stoi na murowanym postumencie drewniany krzyż zakonny i stół zakonników z granitowym blatem.

Niewątpliwie najcenniejszym elementem wyposażenia prezbiterium są sięgające poziomu okien, dwa tłoczone, skórzane kurdybany o wymiarach 5 x 3 m. Zostały wykonane we Flandrii w XVII wieku, a do kościoła trafiły w 1685 roku, dzięki fundacji przeora Wawrzyńca Fendricha. Przepiękne, barwione i złocone zdobienia kurdybanów przedstawiają motywy roślinne i zwierzęce. Do dzisiaj zachowały się jedynie dwa fragmenty (po 21 pól każdy) większej pierwotnie całości (60 pól). Umieszczono je w ramach, po obu stronach ołtarza.

Oprócz ołtarza głównego, w nawie głównej kościoła, znajdują się jeszcze 4 ołtarze boczne. Najpiękniejszy i najcenniejszy z nich to ołtarz Wieczerzy Pańskiej. Został wykonany przez gdańszczanina, Hansa Caspara Gockhellera z czarnego marmuru i angielskiego alabastru w 1678 roku (widniejąca na nim data "1680" oznacza rok wystawienie ołtarza). W ołtarzu znajdują się trzy obrazy: św. Jan na puszczy, Wieczerza Pańska i Matka Boska Nieustającej Pomocy. Całe dzieło zdobią figury z jasnego alabastru. W szczytu - figura Chrystusa trzymającego kulę ziemską- Salvador Mundi, nieco niżej - na wpół leżące figury św. Jana Chrzciciela z barankiem i Mojżesza z tablicami przykazań. U dołu ołtarza - zwróceni ku sobie św. Piotr i św. Paweł. W późniejszym okresie, na mensie ołtarza dostawiono jeszcze dwie figury - św. Hugona i św. Anzelma.

Pozostałe ołtarze wykonał z drewna gniewski snycerz Maciej Scholler pod koniec XVII wieku. Pierwszy z omawianych ołtarzy - Trójcy Świętej, znajduje się na przeciwko ołtarza Wieczerzy Pańskiej. Na środkowym obrazie ołtarza widzimy Jezusa na krzyżu otoczonego przez świętych, biskupów i dostojników świeckich. Ciekawostką jest fakt umieszczenia wśród dostojników króla polskiego Zygmunta III. Obraz otaczają drewniane, zielone kolumny. U szczytu widnieje obraz Maryi Panny w otoczeniu świętych niewiast. W predelli ołtarza przedstawiono scenę mordu popełnionego na kartuzach przez husytów. Obraz był dwukrotnie kradziony (w 1969 i 1977 roku). Podczas pierwszej kradzieży podzielono go na trzy części. Udało się odzyskać jedynie część środkową.

Przy bocznym wejściu, od strony północnej znajduje się ołtarz Bożego Narodzenia z 1691 roku. Główny obraz przedstawia właśnie Narodzenie Jezusa, płótno górne – Zwiastowanie Najświętszej Maryi Pannie. Obraz otaczają dwie figury: św. Józefa z Dzieciątkiem oraz Maryi, również z Dzieciątkiem. Obie figury otaczają kręcone, pozłacane kolumny. Szczyt ołtarza wieńczą dwie figury – wśród nich: patron myśliwych, św. Hubert.

Czwarty ołtarz - Hołdu Trzech Króli - znajduje się obok wejścia do Złotej Kaplicy . Dolny obraz przedstawia Trzech Króli adorujących Dzieciątko, górny zaś jest wizerunkiem nieokreślonego świętego z zakonu kartuzów. Na mensie ołtarzowej znajdują się dwa barokowe relikwiarze w kształcie rąk. Kryją relikwie św. Maurycego i Jedenastu Tysięcy Dziewic.

Północną część nawy głównej wieńczy piękna barokowa balustrada (ukończona w 1640 roku). W balustradzie umieszczono zegar z wyjątkowym wahadłem w kształcie anioła śmierci. Anioł z kosą w ręku porusza się pod chórem, nad wejściem do świątyni. Schody na chór obudowano drewnianymi ścianami, na których zachowały się freski. Przedstawiają dusze w czyśćcu oraz potępione dusze w piekle, a obok – cztery wizerunki świętych zakonników.

Jednym z najcenniejszych zabytków kościoła są barokowe stalle ustawione przy północnej i południowej ścianie nawy. Pochodzą z lat 1641 i 1677. Niestety nie wiadomo nic na temat autorów i miejsca wykonania tego wyjątkowego dzieła.

W roku 1641 powstało pierwszych 27 siedlisk, przeznaczonych dla mnichów. Stalle przy ścianie południowej, oznaczone numerami 1-13 posiadają na ściankach zapleckowych rzeźbione figury apostołów. Stalle z numerami 14-27 (przy ścianie północnej) przedstawiają świętych kartuskich oraz świętych eremitów.

Ustawienie stall nastąpiło w 1643 roku, w wigilię św. Brunona, czyli 5 października. W 1677 roku wprowadzono kolejne stalle – przeora (numery 28-29), cztery stalle z wizerunkami ewangelistów, wspomniany wyżej tron przeora oraz stalle braci laików. Te ostatnie, najskromniejsze ustawiono również w dwóch rzędach – przy ścianie południowej (nry 37-43) i północnej (30-36). Konstrukcja wszystkich stall jest jednakowa. Składają się one z płyt siedzeniowych, ścian bocznych zamykających partie siedlisk, ścian działowych, poręczy, zaplecków i baldachimu uwieńczonego grzebieniem, tudzież pulpitów, klęczników i parapetu. Płyty i oparcia są gładkie, podczas gdy ścianki, baldachim i zaplecki są bogato zdobione. Rozpoznanie poszczególnych figur nie nastręcza trudności nikomu, kto jest obeznany z biblijną symboliką. Może to być ciekawe zajęcie i sprawdzenie swojej wiedzy. Wymieńmy kilkanaście przykładów: łysa postać z kędzierzawą brodą i obnażonym mieczem w ręku, to święty Paweł; św. Andrzeja poznajemy po charakterystycznym, skośnym krzyżu; św. Juda-Tomasz trzyma maczugę; św. Jan Apostoł trzyma księgę i kielich; św. Bartłomiej trzyma nóż, atrybutem św. Tomasza jest węgielnica, św. Szymona – piła, a Mateusza – topór. Zaplecki siedlisk przeora wyobrażają Chrystusa Sędziego i św. Piotra trzymającego klucze.

Płaskorzeźba przedstawiająca kuszenie Św. Antoniego

Między prezbiterium a pierwszym siedziskiem stalli północnych znajduje się bogato zdobiona, utrzymana w stylu stalli szafa do przechowywania ksiąg chórowych i naczyń liturgicznych.

Nawa główna i sąsiadująca z nim zakrystia tworzą swoistą galerię obrazów – głównie barokowych. Na północnych ścianach wiszą obrazy :

• Pan Jezus jako Nauczyciel, z księgą w ręku
• Ukrzyżowanie – obraz Macieja Denck’a (Denga) z 1639 roku
• Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny – autorstwa słynnego malarza gdańskiego Hermana Hana
• Św. Brunon (ok. 1650 ?)
• Zdjęcie z Krzyża
• Walka św. Michała Archanioła z szatanem
• Vir Dolorum – Mąż Boleści – obraz Edwarda Hana
• Św. Augustyn
• Ecce Homo
• Św. Grzegorz Wielki

Ścianę południową zdobią cztery obrazy:

• Święta Rodzina – kolejne dzieło Hermana Hana
• Matka Boska z Dzieciątkiem, Królowa Świata
• Ukrzyżowanie Jezusa - również dzieło Macieja Dencka z 1639 roku
• Św. Jan Złotousty

W środku nawy głównej, po południowej stronie znajduje się wejście do Złotej Kaplicy, mieszczącej najcenniejszy zabytek świątyni – dawny, gotycki ołtarz główny z 1444 roku. Jest to jeden z najcenniejszych zabytków sztuki gotyckiej na Pomorzu. Niestety tylko centralna część dawnego tryptyku, wraz z predellą znajduje się w Kartuzach. Los pozostałych części jest nieznany. Ołtarz przedstawia scenę koronacji Najświętszej Maryi Panny. Maryi towarzyszy Chrystus z zastępem świętych. Na predelli widnieje wizerunek Maryi, Chrystusa i dwunastu apostołów. Każdy z apostołów trzyma w ręku banderolę z cytatem ze Składu Apostolskiego. Piękny i cenny zabytek został niedawno uratowany od zupełnego zniszczenia – i poddany troskliwej renowacji.

W kaplicy znajdują się także relikwiarze – sześć srebrnych, rokokowych, dwa złocone, barokowe; dwa ścienne barokowe i dwa barokowe w kształcie krzyża. Szczególnie ścienne relikwiarze są interesujące - w centralnej części ozdobiono je półszlachetnymi kamieniami. Jeden z nich kryje relikwie św. Gereona i św. Marka, drugi - św. Brunona i św. Dionizego.

Kościół otoczony był niegdyś systemem krużganków. Do naszych czasów przetrwał niestety tylko fragment małego krużganka, który przerobiono na spowiednicę. Sklepienie krużganka posiada sklepienie żebrowane krzyżowo. Ściany zdobią dwa obrazy, przedstawiające zabójstwo Stanisława biskupa (postaci ubrano w XVIII wieczne stroje polskie, król Bolesław zamierza się na biskupa szablą, z boku na wstędze widnieje Order Orła Białego) i scenę stąpienia Mojżesza z góry Synaj objaśnioną łacińską sentencją: Jeśli Pan jest Bogiem idźcie za nim, jeśli Baal, to idźcie za nim. Obraz pochodzi z XVII wieku. Dwa stojące w spowiednicy konfesjonały wykonał w 1929 roku, wzorując się na stylistyce stalli – kartuski rzemieślnik Antoni Kolka (bardzo udane nawiązanie).

W kamiennej posadzce dawnego krużganka znajdują się cztery płyty nagrobne pochodzące z XV wieku. Niestety poważne zatarcie płyt uniemożliwia dziś podziwianie kunsztu średniowiecznego zdobnictwa. Pochowano tu: Tiedemana Eppenschede (zm. 1410), jego żonę Hermę oraz Jana von Elke. Ostatnim pomieszczeniem kościoła jest kaplica gotycka Wszystkich Świętych (dziś św. Brunona) pochodząca z XV wieku, z gwiaździstym sklepieniem. W kaplicy znajduje się barokowy ołtarz św. Brunona pochodzący z Katedry Oliwskiej. Po bokach głównego obrazu stoją dwie rzeźby – św. Brunona i św. Hugona, który w dłoniach trzyma księgę z łacińskim napisem: (Słuchać plotek i innym je opowiadać nie przystoi zakonnikowi). Górny obraz przedstawia wyobrażenie proroka Izajasza.

Na wprost wejścia możemy podziwiać barokowe epitafium szlacheckiej rodziny Szczepańskich herbu Dołęga. W posadzce widnieje także płyta nagrobna z wyobrażeniem herbu Szczepańskich. Kaplica kryje prochy starosty mirachowskiego Zygmunta Ferdynanda Szczepańskiego (zm. 1659), jego żony Zofii Konstancji z Sobieskich herbu Janina (zm. 1650) oraz podkomorzyny pomorskiej Zuzanny z Giengierów Szczepańskiej. Epitafium z czarnego i czerwonego marmuru oraz alabastru zdobią popiersia zmarłych w modlitewnym geście i ich herby.

Na zakończenie warto wspomnieć o obiektach otaczających zabytkowy kościół – podniesiony przez Papieża do rangi kolegiaty. Oprócz Refektarza klasztornego i jedynego ocalałego eremu, czyli domku zakonnika – przechadzając się wzdłuż murów świątyni napotkamy figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1750 roku, a także wielki kamienny krucyfiks osadzony na podstawie z napisem In cruce salus (W krzyżu zbawienie). Ogród plebański kryje jeszcze jedną ciekawostkę – jest to oryginalna, średniowieczna studnia zakonna zbudowana z gotyckich cegieł i kryta drewnianą konstrukcją.

Zachodnia część klasztornego dziedzińca widziana poprzez jedną z bram.
W głębi widoczny erem (po prawej) i fragment Złotej Kaplicy (po lewej)

SPIS